ViaMed – nowoczesna placówka medyczna

Wszystko, co trzeba wiedzieć o stopie cukrzycowej

Zespół Stopy Cukrzycowej to jedno z najgroźniejszych późnych powikłań nieleczonej lub źle wyrównanej cukrzycy. Powikłania przewlekłe pojawiają się w wyniku długotrwałego, podwyższonego poziomu cukru we krwi. Zanik czucia w stopach, owrzodzenia, rany i martwica mogą wystąpić zarówno u pacjentów chorych na cukrzycę typu 1, jak i typu 2.

Do przewlekłych powikłań cukrzycy dochodzi w sytuacjach, gdy choroba nie jest odpowiednio kontrolowana ani wyrównywana, czyli najprościej mówiąc, pacjent nie stosuje się do zaleceń lekarza dotyczących regularnych pomiarów stężenia glukozy we krwi oraz jego obniżania. W  zależności od typu choroby i stopnia zaawansowania podstawą leczenia może być dieta i regularny wysiłek fizyczny, doustne leki hipoglikemizujące lub insulina, albo też ich połączenie. Pacjent powinien też regularnie (zgodnie z zaleceniami lekarza) kontrolować glikemię, żeby wiedzieć, czy leczenie jest skuteczne czy też stężenia cukru we krwi nadal są podwyższone – co jest dla lekarza informacją o konieczności zmiany sposobu leczenia.

Podwyższony długotrwale poziom glukozy we krwi powoduje rozległe zniszczenia w całym organizmie. Uszkodzeniu ulegają nerwy, naczynia krwionośne i włókna regulujące ich pracę, a na późniejszym etapie zmiany mogą objąć także skórę i kości. W wyniku rozwijającej się miażdżycy naczynia krwionośne ulegają ponadto zwężeniu. Zmiany te doprowadzają do zaburzeń ukrwienia, a na dalszym etapie do zmian niedokrwiennych, których konsekwencją może być martwica tkanek miękkich i kości. W wyniku niewłaściwego krążenia krwi oraz uszkodzenia drobnych włókien nerwowych (przypadłość tę nazywamy neuropatią obwodową) stopy stają się mniej wrażliwe na odczuwanie zarówno temperatury, jak i bólu, przez co są bardziej narażone na urazy, oparzenia, trudno gojące się rany.

Inne czynniki ryzyka wystąpienia ZSC, oprócz wspomnianego braku wyrównania metabolicznego cukrzycy, to niewłaściwa higiena i pielęgnacja stóp oraz obecność modzeli (odcisków, które umiejscawiają się na podeszwach). Niewystarczające odczuwanie bólu, ucisku, chłodu czy gorąca sprawia że pacjent, jeśli nie kontroluje regularnie stanu stóp, może nie zauważyć urazu czy skaleczenia. O stopie cukrzycowej mówimy, gdy u pacjenta pojawia się płytkie lub głębokie owrzodzenie. Owrzodzeniom i ranom na zaawansowanym etapie choroby towarzyszą widoczne zniekształcenia stóp, może dojść do martwicy tkanek i kości.

Leczenie tego powikłania to zadanie dla specjalistycznej Poradni Leczenia Zespołu Stopy Cukrzycowej, w której przyjmują specjaliści łączący wiedzę diabetologiczną połączoną z wiedzą z zakresu leczenia ran i owrzodzeń powstających w przebiegu tej choroby, działa też doświadczony zespół pielęgniarski zajmujący się zarówno edukacją i profilaktyką, jak i badaniem postępów choroby oraz zaopatrywaniem ran. W poradni pacjent może też otrzymać informacje na temat odpowiedniego postępowania w cukrzycy, profilaktyki Zespołu Stopy Cukrzycowej, pielęgnacji stóp i zalecenia dotyczące samodzielnego kontrolowania ich stanu.

Kontrola przede wszystkim

Podstawowe badania stóp, którym regularnie powinien poddawać się każdy chory na cukrzycę, to przede wszystkim oględziny stóp w gabinecie – wizualna ocena stanu skóry (wygląd, kolor, temperatura, obecność ewentualnych zmian) i paznokci, a także ocena ruchomości stopy, jej kształtu, ewentualnych zniekształceń. Bardzo ważne są badania w kierunku zaburzeń czucia – wibracji, nacisku, bólu oraz temperatury. Są one przeprowadzane przy pomocy specjalistycznych urządzeń, a pacjent musi mieć zamknięte oczy, żeby nie widział, kiedy i w którym momencie dotyka go urządzenie emitujące drgania, temperaturę czy też w którym momencie następuje ukłucie igłą. Do tego wykonuje się także ocenę stóp pod kątem ewentualnego niedokrwienia – ocenia się tętno na tętnicach stóp, można także wykonać badanie wskaźnika kostka-ramię, czyli porównuje się ciśnienie zmierzone w obu miejscach. Pacjent może też zostać poproszony o pokazanie noszonego obuwia oraz skarpet, jako że w profilaktyce stopy cukrzycowej także ich dobór ma istotne znaczenie. Niewłaściwie dobrane mogą upośledzać krążenie krwi. Ponadto niedopasowane, zbyt obcisłe obuwie sprzyja deformacjom i urazom skóry oraz paznokci.

Profilaktycznie, jeśli wszystko jest w porządku i nie zostanie stwierdzona neuropatia, badaniom takim należy poddawać się raz w roku. W przypadku stwierdzenia cech neuropatii – co pół roku, a jeśli pojawiają się zniekształcenia stóp lub objawy choroby naczyń – co trzy miesiące. W przypadku, gdy pojawia się owrzodzenie, niezbędna jest kontrola. Jej częstotliwość zależy od stanu stopy i stopnia wygojenia zmiany – na ogół zaleca się kontrolę co dwa, trzy miesiące lub nawet co miesiąc. Należy niezwłocznie zgłosić się także w sytuacji, gdy chory zauważy objawy świadczące o urazie stóp, uszkodzenia skóry i inne zmiany.

W przypadku, gdy podczas oceny stanu stóp stwierdzone zostanie nadmierne rogowacenie (tzw. hiperkeratoza) lub obecność modzeli, niezbędne będzie usunięcie tych ostatnich (mogą bowiem w pewnym momencie doprowadzić do powstawania ran), ale wyłącznie w specjalistycznym gabinecie podiatrycznym. Do Poradni Leczenia Zespołu Stopy Cukrzycowej można umówić się także na wizytę podologiczną. Z uwagi na to, że dla osoby chorej na cukrzycę niebezpieczne są jakiekolwiek uszkodzenia skóry, nie zaleca się samodzielnego usuwania zrogowaceń czy odcisków. Bardzo częstą przyczyną urazów i zranień w okolicy stóp są niewłaściwie wykonywane zabiegi pielęgnacyjne, np. używanie ostrych narzędzi do usuwania nadmiaru zrogowaciałego naskórka czy nawet obcinanie paznokci lub wycinanie skórek.

W przypadku stwierdzenia deformacji stopy, a także braku czucia, lekarz może zalecić wykonanie badanie rentgenowskiego stóp. Jego wynik nie tylko pozwoli ocenić rodzaj deformacji, ale także stwierdzić, czy nie doszło do złamań lub pęknięć kości, np. palców lub śródstopia, których cierpiący na neuropatię pacjent mógł nie poczuć.

Gdy choroba postępuje

Warto zwracać uwagę nie tylko na upośledzenie odczuwania, ale też wszelkie niepokojące objawy, takie jak np. drętwienie czy mrowienie w stopach, a także tzw. uczucie zimnych stóp. Mogą to być pierwsze sygnały alarmowe. Pacjent powinien zwrócić na nie lekarzowi i pielęgniarce uwagę, jak tylko się pojawią. Im wcześniejsza profilaktyka, tym mniejsza ryzyko utraty stopy w przyszłości.

Postępujący brak czucia naraża stopy na wiele urazów, a także na zniekształcenia, uszkodzenia kości etc. Upośledzenie odczuwania temperatury czy bólu może narazić chorego na poparzenia, odmrożenia, przerwanie ciągłości skóry, które nie zostaną w porę zauważone i opatrzone. Brak czucia w połączeniu z deformacją stóp może też sprawić, że dotychczas noszone obuwie stanie się niedopasowane, np. zbyt ciasne, przez co dodatkowo będzie generowało urazy (czego pacjent nie poczuje).

Neuropatia i osłabione krążenie krwi w obrębie nóg sprawiają, że wszelkie urazy (nawet niewielkie), rany i owrzodzenia trudniej się goją. Niezauważone i nieleczone mogą doprowadzić do rozległego zakażenia, a nawet martwicy tkanek – wtedy może się pojawić konieczność interwencji chirurgicznej, niekiedy nawet amputacji stopy bądź jej fragmentu.

Owrzodzenia będące najczęstszym objawem rozwijania się Zespołu Stopy Cukrzycowej mogą występować w obrębie całej stopy – zarówno śródstopia, jak i na pięcie, a także na brzegach stóp lub palcach. Goją się długo i trudno, więc na każdym etapie, jeśli chory nie stosuje się odpowiednio do zaleceń, może pojawić się stan zapalny, a nawet poważne zakażenie.

W przypadku, gdy dojdzie już do pojawienia się rany na stopie, pacjent bezwzględnie powinien zostać objęty opieką Poradni Leczenia Zespołu Stopy Cukrzycowej. W zależności od natężenia zmian (warto się tam udać na wczesnym etapie, a najlepiej nie dopuścić do powstania rany), zostaną podjęte odpowiednie działania mające na celu oczyszczenie rany, ocenę stopnia jej zaawansowania i ryzyka ewentualnego zakażenia, a także założenie odpowiednio dobranego opatrunku. W przypadku ran mocno zakażonych może być potrzebne wykonanie posiewu, lekarz może też zalecić antybiotykoterapię. W przypadku rozległych ran czy martwicy niezbędne są specjalistyczne opatrunki, a niekiedy interwencja chirurgiczna.

Po wizycie w poradni i opatrzeniu rany pacjent otrzymuje precyzyjne zalecenia dotyczące postępowania w domu – zarówno z opatrunkiem, jak i samą kończyną. Zaleceniem, którego pacjenci zdecydowanie nie lubią (a które jest bardzo ważne, jeśli kuracja ma być skuteczna) jest odciążenie chorej kończyny do czasu zagojenia. Najprościej mówiąc, oznacza to konieczność ograniczenia chodzenia (poza oczywistymi, koniecznymi sytuacjami) i/lub używanie kul do podpierania się. Im bardziej bowiem chora stopa będzie narażona na obciążenia i ucisk, tym dłużej potrwa ustabilizowanie się jej stanu.

Zalecenia dla pacjenta

Chorujesz na cukrzycę? Pamiętaj, że musisz bardzo skrupulatnie dbać o stopy i kontrolować ich stan, żeby nie dopuścić do tak poważnego schorzenia, jakim jest Zespół Stopy Cukrzycowej. O czym przede wszystkim należy pamiętać?

  • Codziennie oglądaj stopy – najlepiej o tej samej porze w ciągu dnia. Sprawdzaj, czy nie pojawiły się otarcia lub skaleczenia, a także czy nie ma wyraźnych zgrubień i zrogowaceń. Dla dokładności badania możesz posłużyć się lusterkiem, albo poprosić o pomoc bliską osobę. Kontroluj także przestrzenie między palcami.
  • Nie mocz stóp w gorącej wodzie – najlepiej w ogóle nie mocz ich za długo. Myj codziennie, ale krótko i dokładnie osuszaj – zwłaszcza przestrzenie między palcami. Zbyt długie moczenie nadmiernie rozmiękcza naskórek. Temperatura wody nie powinna być wyższa niż 37 stopni Celsjusza. Używaj łagodnych środków myjących, najlepiej o fizjologicznym odczynie (czyli 5,5). Jeśli masz wątpliwości, poproś farmaceutę w aptece o doradzenie odpowiedniego preparatu myjącego.
  • Codziennie natłuszczaj i nawilżaj skórę. Jest to bardzo ważne, jako że słabiej ukrwiona skóra stóp bardziej się przesusza, a przesuszona – może pękać (co także stanowi uraz, który może doprowadzić do rozwoju owrzodzenia). Dla osób z cukrzycą polecane są preparaty do pielęgnacji stóp z wysoką zawartością mocznika. Kosmetyk dla skóry normalnej może zawierać go 10 proc., dla skóry przesuszonej, skłonnej do zrogowaceń – 25 proc. Preparatów pielęgnacyjnych używamy na skórę bez uszkodzeń – jeśli pojawią się rany, postępujemy wyłącznie według zaleceń lekarza.
  • Nie obcinaj paznokci ostrymi narzędziami – bezpieczniej skracać je przy pomocy papierowego pilnika. Pilnik prowadź zawsze w jedną stronę. Jeśli będziesz robić to regularnie, czynność ta nie będzie zajmowała bardzo wiele czasu. Nie skracaj ich zbyt mocno – niech płytka paznokciowa będzie równa z opuszką palca – wtedy będzie ją chronić. Oczywiście nie powinna wystawać poza nią. Nie zaokrąglaj paznokci – możesz niechcący uszkodzić wtedy skórki wokół nich. Nie wycinaj też skórek – nawet niewielkie skaleczenie może być niebezpieczne.
  • Uważaj na temperaturę – zarówno zbyt wysoką, jak i zbyt niską. Zimą noś odpowiednio ocieplone, nie za ciasne obuwie. Nie ogrzewaj stóp w gorącej wodzie, nie opieraj o grzejniki, nie używaj termoforów. Możesz nie poczuć, jeśli temperatura będzie dla Twojej skóry za wysoka.
  • Nie chodź boso – nawet po domu czy na plaży. Nawet w najdelikatniejszym piasku mogą kryć się kamienie, połamane muszle czy kawałki szkła. Także temperatura nagrzanego słońcem piasku może być dla Twoich stóp niebezpieczna. W domu możesz przespacerować się po miękkim dywanie, ale lepiej w dzień – nocą zawsze zakładaj domowe obuwie. Możesz nadepnąć na jakiś drobny, porzucony przedmiot, który spowoduje uraz.
  • Jeśli jesteś osobą aktywną fizycznie, uprawiasz sport, biegasz, dużo spacerujesz (to jest akurat bardzo zalecane osobom z cukrzycą) pamiętaj o noszeniu wygodnego, nieuciskającego, sportowego obuwia oraz odpowiednich skarpet. Po zakończeniu biegu czy spaceru umyj, osusz i obejrzyj stopy, czy nie doszło do otarcia lub skaleczenia.
  • Odpowiednio dobieraj obuwie – możesz kupować je wieczorem (stopa jest wtedy zawsze nieco szersza, nie kupisz zatem zbyt ciasnego). Mierz dokładnie, sprawdzaj, ile stopa ma miejsca, czy wyściełanie buta jest wygodne, czy nie czujesz ucisku na palce. Wybieraj obuwie z naturalnej skóry lub z oddychających materiałów. Przyzwyczajaj stopę do nowego buta stopniowo, chodząc w nim na początku tylko kilkanaście minut – za to codziennie. Noś także skarpety, które nie uciskają ciała i nie upośledzają dodatkowo krążenia.
  • Jeśli zauważysz jakikolwiek uraz na stopie, udaj się do lekarza. Wcześniej delikatnie zdezynfekuj i opatrz ranę, staraj się też odciążyć tę kończynę podczas chodzenia – do czasu, gdy lekarz ją obejrzy.
  • Pamiętaj o regularnym kontrolowaniu glikemii i stosowaniu się do zaleceń lekarza w związku z wyrównywaniem jej poziomu – niezależnie od tego, czy podstawą leczenia Twojej choroby jest przede wszystkim dieta i ruch, czy też przyjmujesz leki lub insulinę, nie lekceważ wskazań lekarskich. Prawidłowe wyrównanie cukrzycy to pierwszy i najważniejszy krok w celu zapobiegania rozwojowi Zespołu Stopy Cukrzycowej.