Szczepienia

Gorąco zachęcamy do zapoznania się z przygotowanym dla Państwa materiałem dotyczącym szczepień. Zdajemy sobie sprawę z tego, że już od pewnego czasu temat szczepień (zwłaszcza szczepień dzieci) wywołuje wiele skrajnych emocji. Wobec tego chcemy przedstawić Państwu najważniejsze informacje, które dotyczą tego zagadnienia.

Czym są i po co są szczepionki?

   Szczepionki zawierają osłabione lub martwe drobnoustroje albo ich fragmenty. Czasem też ich toksyny. Niektóre z nich chronią przed kilkoma chorobami. To tzw. szczepionki skojarzone. Skład każdej szczepionki jest dokładnie ustalony, kontrolowany, opisany i dostępny dla wszystkich. Zawarte w nich składniki wzbudzające odporność organizmu są bezpieczne, nie wywołują choroby, ale przez organizm są odbierane jak atak prawdziwych, groźnych bakterii lub wirusów. Układ immunologiczny jest więc niejako oszukiwany, ale jego reakcja prawdziwa. System odpornościowy nabiera się na ten sfingowany atak i wytwarza mechanizmy chroniące organizm zaszczepionej osoby przed atakiem prawdziwych zarazków. Niestraszny jest wówczas kontakt zaszczepionego pacjenta z chorym lub innym źródłem zakażenia, np. ziemią zabrudzoną laseczkami tężca (tężec to potencjalnie śmiertelna choroba). Zwykle zaszczepiona osoba nie ma nawet pojęcia, że uniknęła ciężkiej choroby i jej powikłań. Po pierwsze dlatego, że nie zawsze uświadamiany sobie, że mieliśmy kontakt z chorym. Trudno ocenić, czy osoby z którymi podróżujemy w autobusie lub pociągu są zdrowe. Podobnie jak nie wiadomo, czy kaszlący w windzie sąsiad lub stojący za nami w kolejce klienci pobliskiego sklepu są dla nas potencjalnym zagrożeniem. Po drugie, gdy już dojdzie do kontaktu z chorobotwórczymi patogenami, organizm wytacza przeciwko nim broń, która dzięki szczepieniom jest nacelowana właśnie dokładnie na ten drobnoustrój. Ta broń pasuje do zarazków jak klucz do zamka. Organizm atakuje więc potencjalne zagrożenie szybko, sprawnie i dokładnie. A wszystko odbywa się poza naszą świadomością, bo dzięki odporności poszczepiennej nie dochodzi do żadnych objawów wynikających z próby przedarcia się groźnych bakterii lub wirusów do organizmu. Dodatkową zaletą szczepień jest to, że wytworzona dzięki nim odporność utrzymuje się latami, a w niektórych przypadkach nawet do końca życia.

Czy szczepienia są naprawdę konieczne?

Szczepienia obowiązkowe są naprawdę konieczne. Dowodów mamy na to mnóstwo. Być może trudno to sobie uświadomić w dzisiejszych czasach, ale dzięki powszechnym szczepieniom udało się całkowicie wyeliminować zakażenia śmiertelną ospą prawdziwą i niemal całkowicie zlikwidować chorobę Heinego-Medina, która powodowała u dzieci trwałe kalectwo. Jeszcze dziś w Polsce żyją osoby niepełnosprawne na skutek przebytego zakażenia wirusem polio. Od dnia całkowitego wyeliminowania wirusa polio dzieli nas niewielki krok, ale wciąż jest to walka, która wygrywa wirus, a nie ludzie. Dzięki szczepieniom przeciwko grypie udaje się uniknąć wielu powikłań i zgonów. A że to groźna choroba wystarczy przypomnieć, że jej epidemia w 1918 roku zabrała ze sobą więcej ofiar niż zginęło podczas całej I Wojny Światowej. Przykłady można mnożyć. Powszechne szczepienia to prawdziwe dobrodziejstwo XX i XXI wieku, a nie przykry obowiązek. 

Jakie są możliwe drogi podania szczepionek?

Najczęściej szczepionki dostępne są w formie zastrzyku. Najmłodszym niemowlętom można podać także doustną szczepionkę skierowaną przeciwko rotawirusom, zaś zgodnie z obowiązującym kalendarzem szczepień pięciolatki (czyli dzieci w 6 roku życia) otrzymują także doustną szczepionkę przeciwko polio. W niektórych krajach dostępna jest także donosowa szczepionka przeciwko grypie.

Czy szczepionka może być groźna?

Dostępne obecnie szczepionki są bezpieczne i nie powinny stanowić zagrożenia. „Nie powinny”, ponieważ podobnie jak w przypadku innych preparatów, choćby antybiotyków, syropów lub nawet preparatów witaminowych, nigdy nie możemy przewidzieć indywidualnej reakcji organizmu u każdego pacjenta. Ale nie jest to przecież powodem rezygnacji z leczenia zapalenia płuc antybiotykami lub podawania preparatów żelaza dziecku z anemią. Poza tym, lekarze mają obowiązek zgłaszania wszystkich niepożądanych odczynów poszczepiennych (NOP). Aby szczepienia były bezpieczne, niezbędne jest zakwalifikowanie do szczepienia przez lekarza. Lekarz najpierw zbiera wywiad dotyczący aktualnego stanu zdrowia pacjenta, alergii, przebytych chorób, reakcji po poprzednich szczepieniach, przyjmowanych lekach, a także ewentualnej ciąży lub możliwości zajścia w ciążę. Następnie lekarz bada pacjenta i dopiero później wraz z pacjentem podejmuje decyzję o zleceniu wykonania szczepienia lub jego odroczeniu. Cała ta procedura jest niezbędna, aby uniknąć powikłań i NOP. 

Jakie powinny być odstępy między szczepionkami?

Odstępy czasowe między dawkami tej samej szczepionki podane są w charakterystyce produktu leczniczego (ChPL), czyli po prostu ulotce. Informacje na ten temat można też znaleźć w kalendarzu szczepień. Natomiast odległości między różnymi szczepionkami uzależnione są od ich rodzaju. Między szczepionkami inaktywowanymi lub zabitymi może być ona dowolna. Między podaniem szczepionki żywej a zabitej lub inaktywowanej, odstęp czasowy jest także dowolny (w tym samym dniu, ale w różne miejsca lub w dowolnych odstępach czasowych). Natomiast między dwiema dawkami szczepionki żywej musi upłynąć minimum 28 dni. Szczepionki żywe mogą też zostać podane w tym samym dniu, ale w oddzielne miejsca.

Dlaczego czasem wystarczy podanie dziecku jednej dawki szczepionki, a w przypadku innych wymagane jest ich kilka? Czy to nie za dużo?

   Wszystko po to, aby wytworzyć w organizmie szczepionego pacjenta odporność, która będzie dawała skuteczną i długotrwałą ochronę. Po podaniu jednej dawki odporność jest słaba i krótkotrwała. Podanie kolejnych dawek umacnia ją i sprawia, że nawet po latach kontakt z chorobotwórczym drobnoustrojem jest niegroźny. W przypadku niektórych szczepień, np. przeciwko tężcowi lub kleszczowemu zapaleniu mózgu, konieczne jest co kilka lat podawanie dawek przypominających, aby odporność poszczepienna była trwała.